Хуткія спасылкі:

Буквар

Лёгкія тэксты (альфа версія)

Сур’ёзныя тэксты (пакуль не працуюць)

Трэцяя азбука
беларускай мовы

Бе­ла­рус­кай мо­ве па­шчас­ці­ла стаць ад­ной з рэд­кіх моў, якія могуць ганарыцца трыма незалежнымі графічнымі сістэмамі: лацінскай, кірылічнай і персідска-арабскай. Беларускі лацінскі алфавіт
Прыклад беларускай лацінкі: зборнік вершаў «Гусляр» Янкі Купалы. Пецярбург, 1910. Чытаць яго цалкам на «Беларускай палічцы» ці перайсці да сучасных беларускіх тэкстаў лацінкай.
Prykład biełaruskaj łacinki: zbornik vieršaŭ «Huślar» Janki Kupały. Pieciarburh, 1910. Čytać jaho całkam na «Biełaruskaj paličcy» ci pierajści da sučasnych biełaruskich tekstaŭ łacinkaj.
быў запатрабаваны на працягу 19-га і ў пачатку 20-га стагоддзяў, і ім карысталіся класічныя пісьменнікі, такія як Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Цётка, Янка Купала, а таксама самыя папулярныя перыядычныя выданні, такія як газета Наша Ніва (існуе і дагэтуль), а таксама «Мужыцкая праўда» Кастуся Каліноўскага, якія арыентаваліся на найбольш шырокія колы насельніцтва.

Беларускі арабскі ж алфавіт (арабіца, ارابیصا) пачаў уваходзіць ва ўжытак ў 16-м (магчыма, 15-м) стагоддзі сярод беларускіх татараў лі́пка, якіх ў часы Вялікага Княства Літоўскага запрасіў сяліцца на тэрыторыі Беларусі Вялікі Князь Вітаўт з прычыны ваенна-палітычнай дамовы з ханам Тахтамышам. На працягу 14—16 стагоддзяў гэтыя татары пакрысе перасталі карыстацца сваёй уласнай мовай і пачалі выкарыстоўваць старабеларускую мову, запісваючы яе з дапамогай персідска-арабскай граматы, якой яны штатным чынам карысталіся як мусульмане. На беларускіх землях таго перыяду мела месца вусна-пісьмовая дыглосія (двухмоўе): у той час як народнай мовай была старабеларуская (яна ж стараўкраінская, саманазва «про́стая мова»), пісьмовыя дакументы складаліся на царкоўнаславянскай (дакладней, на яе ўкраінска-беларускім зводзе). Татары апыняліся ў зручным становішчы для здымання злепка з мовы: яны адначасова размаўлялі на (стара)беларускай мове і ў той жа час, будучы мусульманамі, не былі стрыманыя неабходнасцю выкарыстоўваць царкоўнаславянскія літары і мову для пісьма: яны фанетычным чынам адлюстроўвалі сваю гаворку літарамі персідска-арабскага алфавіта і на працягу шматлікіх стагоддзяў назапасілі цэлы корпус (стара)беларускіх тэкстаў.
Перайсці да карты беларускіх дыялектаў «dialects.natatnik.by». Ці чытаць пра дыялекталагічныя экспедыцыі Акадэміі навук Беларусі на philology.by.
Гэтыя тэксты каштоўныя тым, што ў іх захаваная жывая беларуская гаворка: чытаючы іх, мы акунаемся ў шматлікія цікавыя асаблівасці мовы пэўнага месца і часу — фаналагічныя (аканне, дзеканне, цеканне) ды стылістычныя (выбар лексікі), у той час як іншыя тэксты гэтага ж перыяду толькі млява бубняць па-царкоўнаславянску. У шматлікіх выпадках знайшлі адлюстраванне нават фанетычныя асаблівасці тэрытарыяльнага дыялекту аўтара.

Кнігі гэтай літаратурнай традыцыі вядомыя як «кітабы», што ў перакладзе з арабскай і азначае «кніга». Кітабы змяшчаюць усходнія легенды, байкі, прыгодніцкія гісторыі, апісанні рытуалаў, так званы «Мерадж» (паэму пра ўшэсце Магамета), маральна-этычныя настаўленні маладому пакаленню, пратаколы варажбы на лістах, тлумачэнні сноў. Сярод кітабаў сустракаюцца і іншыя роднасныя ім кнігі: тэфсіры (تفسير, беларускія і польскія каранічныя паралельныя каментарыі), тэджвіды (تَجْوِيد, правілы чытання падчас набажэнстваў), хамаі́лы (адмысловыя малітоўнікі).

Прыклад беларускай арабаграфічнай кнігі: тэфсір 1890 г. Гарызантальныя радкі справа налева — арабская мова, дыяганальныя зыходзячыя порцыі справа налева — беларуская. Першы беларускі радок: «У імя Бога, ласкавага, міласэрнага ... »

Ніжэй прыведзены прыклад такога тэксту. Ён паходзіць з хамаіла Я. Якубоўскага, стар. 389. Паказаныя наступныя ступені разбору: 1) Зыходны рукапіс (с. 389) без знакаў прыпынку. 2) Тыпаграфскі перадрукаваны тэкст (беларускі арабскі алфавіт, 19 стагоддзе). 3) Транслітарацыі ў кірыліцу і ў лацінку. 4) Сучасны беларускі тэкст, у кірыліцы і ў лацінцы.

Хамаіл Я. Якубоўскага, с. 389

Вектарызаваны малюнак арыгінала   Друкарскі набор
Hamail of Ya. Yakubo?ski, p. 389, scan   Typographic clearance

Транслітарацыі ў кірыліцу і лацінку

Беларуская кірыліца   Беларуская лацінка
йак мами бидла свайо
гадовац год од году у чисти
чвартак у лес пойдзи и ви-
ромбай липовайа джева и здзери
лика и туйу голайу липу улажи
у дупло толка што б ни за-
мокла а с тим ликам пайдзи да дому
и схавай на виду и винеси на сами
великден заважи и завазвайучи
гавари
  jak mami bidla svajo
hadovać hod od hodu u čisti
čvartak u les pojdzi i vi-
rombaj lipovaja dževa i zdzeri
lika i tuju holaju lipu ulaži
u duplo tolka štob ni za-
mokla a s tim likam pajdzi da domu
i sxavaj na vidu i vinesi na sami
velikden zavaži i zavazavajuči
havari

Сучасная беларуская мова

Беларуская кірыліца   Беларуская лацінка
Як маем быдла сваё гадаваць: год ад году ў чысты чацвер у лес пайдзі і вырубай ліпавае дрэва і здзяры лыка. І тую голую ліпу ўлажы ў дупло, толькі каб не замокла. А з тым лыкам пайдзі дадому і схавай на віду. І вынесі на самы Вялікдзень, завяжы і завязваючы гавары: … (і далей ідзе непасрэдна заклінанне)   Jak majem bydła svajo hadavać: hod ad hodu ŭ čysty čaćvier u les pajdźi j vyrubaj lipavaje dreva i źdźiary łyka. I tuju holuju lipu ŭłažy ŭ dupło, tolki kab nie zamokła. A z tym łykam pajdźi dadomu i schavaj na vidu. I vynieśi na samy Vialikdźień, zaviažy i zaviazvajučy havary: … (i dalej idźe niepasredna zaklinańnie)

Недахопы графічнае сістэмы

Беларускі арабскі алфавіт шырока выкарыстоўваўся для запісу беларускіх тэкстаў і нават быў востра прыстасаваны да беларускай мовы і яе фанетыкі (напрыклад, былі змайстраваныя адмысловыя літары для фанем [дз’], [ц’])
Дзве асаблівыя беларускія фанемы [д͡зj, цj] не маглі быць адлюстраваныя сродкамі перса-арабскай графікі, і беларускія татары — грамадзяне ВКЛ — змайстравалі для іх новыя літары з найбольш падобных існуючых.
. Тым не менш, да шматлікіх складаных момантаў не было знойдзена аднастайнага падыходу. Сістэма не была стандартызаваная, і тэксты ўвогуле дэманструюць вялікую варыятыўнасць у напісанні словаў. Наступныя складанасці з’яўляюцца першачарговымі (А. Антановіч, Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом і іх графіка-арфаграфічная сістэма. — Вільнюс, 1968):

Ініцыятыўная група Еўлампіева і інш. падрыхтавала праект з мэтай ўключэння адметных літар беларускай арабіцы ў стандарт Unicode. На дадзены момант гэта ўжо здзейснены факт.

Мэтай гэтага сайта з’яўляецца папулярызацыя і дакументаванне беларускай мовы ў яе персідска-арабскай графіцы. Гэта дзейнасць у канчатковым выніку павінна прывесці да стварэння набору навучальных матэрыялаў для беларускай арабіцы:

— стандарта персідска-арабскай сістэмы запісу для беларускай мовы. Гэты стандарт павінен быць навукова абгрунтаваным, вытанчана-далікатным чынам перадаваць асаблівасці фанетычнага ладу беларускай мовы і сістэматычна вырашаць згаданыя вышэй праблемы;
— беларускай навучальнай хрэстаматыі персідска-арабскага пісьма;
— чытанкі.

Беларуская арабіца
Belarusian Arabic script
https://arabica.fias.fr

Трэцяя азбука беларускай мовы - Directed by Dr Maxime Seveleu-Dubrovnik, Committee on language planning, FIAS.