Analogie między zasadami wydawania tekstów staropolskich a założeniami edycji transliterowanego tefsiru Tatarów WKL. Uściślenie podstawowych pojęć oraz kwestii technicznych

Anetta Luto-Kamińska

Anetta Luto-Kamińska, Instytut Badań Literackich PAN, Toruń

гэты кантэнт яшчэ толькі рыхтуецца і перакладаецца

Słowa kluczowe: edycja tekstów dawnych, transliteracja, tran- skrypcja, tefsir

Rys historyczny

Nakładem Zakładu im. Ossolińskich oraz Wydawnictwa PAN w roku 1955 ukazały się Zasady wydawania tekstów staropol- skich. Projekt, w których tworzenie zaangażowanych było wielu naukowców posiadających zarówno odpowiednią praktykę, jak i wszechstronne przygotowanie teoretyczne. Ostateczny kształt publikacji nadany został przez: Konrada Górskiego, Władysława Kuraszkiewicza, Franciszka Pepłowskiego, Stefana Saskiego, Witolda Taszyckiego, Stanisława Urbańczyka, Stefana Wierczyń- skiego oraz Jerzego Woronczaka. Dyskusje nad problemem w gro- nie historyków języka i literatury trwały od lat, a momentem, który można uznać za umowną datę początkową szerzej zakrojonej inicjatywy normalizującej skomplikowane kwestie edycji tekstów dawnych to rok 1884 i Zjazd historyczno-literacki imienia Jana Kochanowskiego, zorganizowany w trzechsetlecie śmierci poety. Sformułowane postulaty i stanowiska oraz wskazane problemy

¤¤¤

do rozwiązania stały się przyczynkiem do długofalowej dysku- sji o charakterze naukowym, czego wymiernym efektem stać się miało opracowanie zasad transkrypcji tekstów staropolskich, stworzone przez Wacława Borowego, Juliana Krzyżanowskiego i Witolda Taszyckiego na zlecenie PAU z 1936 roku. Niestety prace te nie zostały opublikowane, a do nieukończonego przedsięwzięcia wrócono dopiero po wojnie.

Wynikiem kolejnego etapu prac nad uściśleniem zasad doty- czących wydawania tekstów staropolskich były Zasady wydawania tekstów staropolskich. Materiały dyskusyjne zamieszczone w tomie Z badań nad literaturą staropolską (1952)1, na które złożyły się autor- skie rozprawy zawierające rozważania i propozycje związane z ową problematyką autorstwa Konrada Górskiego, Władysława Kurasz- kiewicza, Eugeniusza Sawrymowicza, Janiny Szewczykówny i Stefana Vrtel-Wierczyńskiego. Po ogłoszeniu drukiem pokłosia dotychczasowych dyskusji w kolejnym roku odbyły się dwa spo- tkania w szerokim gronie naukowców. Omówiono na nich szcze- gółowo tekst dotychczasowych zasad transkrypcji i transliteracji, wprowadzono szereg zmian i uściśleń, ustalono też dalszy prze- bieg prac: powołano dwa czteroosobowe zespoły, które miały opra- cować ostateczny tekst zasad. Ukazały się one w 1955 roku, o czym była mowa na wstępie, i do tej pory stanowią rzetelną, wszech- stronną podstawę metodologiczną opracowywania transkrypcji i transliteracji polskich zabytków. Autorzy mieli oczywiście świa- domość, że ogłoszony drukiem projekt – choć bezsprzecznie stano- wił kamień milowy w dziedzinie edycji tekstów dawnych – nadal nie mógł, i wciąż nie może, stanowić instrukcji o charakterze osta- tecznym, z ustaleniami, które nie będą modyfikowane. Z jednej strony wzrasta wiedza z zakresu historii języka, z drugiej – odkry- wane są nieznane dotąd teksty dawne, rzucające nowe światło na problem grafii i ortografii panującej w rękopiśmiennych i dru- kowanych zabytkach. Poza tym nie można wykluczyć również

1 W Bibliografii pod artykułem podano szerszy wybór prac opublikowanych w związku z omawianą problematyką. Na potrzebę dokonania uściśleń w dzie- dzinie edycji tekstów dawnych – oprócz językoznawców i literaturoznawców – wskazywali również historycy. Z inicjatywy Krakowskiego Koła Towarzystwa Historycznego w roku 1918 dyskutowano nad problemem, co połączone było z cyklem referatów, które następnie zostały ogłoszone drukiem pod wspólnym tytułem Potrzeby naukowe w zakresie wydawnictw źródłowych do dziejów Polski.

¤¤¤

indywidualnego podejścia do pewnych kwestii, co niejednokrotnie narzuca już sam konkretny tekst.

Poniżej omówiono zawarte w Zasadach podstawowe założenia dotyczące wydawania polskich tekstów do połowy XVIII wieku, wzbogacone obserwacjami i uściśleniami wynikającymi z doświad- czeń w pracy nad tekstami dawnymi. Rozwinięte zostały kwestie, które stanowić będą punkt wyjścia do dyskusji nad opracowaniem zasad wydawniczych dla tefsiru. Wiele z rozwiązań technicznych okazuje się przydatnych również w pracy nad planowaną edycją, inne stanowią przyczynek do zadawania konkretnych pytań do rozstrzygnięcia i indywidualnych ustaleń.

Ponadto omówiono i zdefiniowano podstawowe terminy, któ- rych uściślenie można uznać za punkt wyjścia dla dalszych prac. Stanowią one – obok planu stworzenia jak najbardziej adekwat- nych i czytelnych tabel transliteracyjnych – ważny element dla ostatecznego sformułowania zasad edycji tefsiru Tatarów WKL zapisanego odpowiednio dostosowanym alfabetem łacińskim.

  1. Typy edycji tekstów literatury staropolskiej2

E d y c j e t y p u A to wydawnictwa dokumentacyjne, ściśle naukowe, dla których postuluje się prezentację tekstu w trzech wersjach: w fototypii, transliteracji i transkrypcji, z ewentual- nym pominięciem transliteracji dla tekstów późniejszych niż śre- dniowieczne. Transkrypcja uwidocznia wszystkie cechy językowe zabytku, zarówno normatywne, dokumentujące ówczesne normy fonetyczne i morfologiczne, jak również nieustabilizowane, wska- zujące na chwiejność normy, jej powstawanie lub zanikanie, czyli wariantywność na wszystkich poziomach języka.

E d y c j e t y p u B to wydawnictwa popularnonaukowe oraz naukowo-dydaktyczne, zatem zwykle opierają się jedynie na

2 Terminu „literatura staropolska” używam tu w odniesieniu do wszystkich pol- skich tekstów dawnych, od najstarszych do baroku włącznie, zgodnie z periody- zacją literatury polskiej, natomiast w odniesieniu do języka tego okresu stosuję rozróżnienie na dobę staropolską (do końca XV wieku) oraz średniopolską (wiek XVI do połowy wieku XVIII).

¤¤¤

transkrypcji tekstu. Dopuszcza się w niej modernizację niektórych cech językowych zabytku, które w obecnym systemie językowym nie mają swoich odpowiedników, zarówno w systemie graficznym, jak i fonetycznym. Dla przykładu: zwykle nie oznacza się pochy- leń samogłosek a oraz e (poza rymami) oraz wprowadza zapis ó zgodnie z dzisiejszymi normami ortograficznymi. Nie należy jed- nak wprowadzać normalizacji tekstu w wypadkach, gdy uwidocz- niona jest w nim chwiejność normy. W ramach typu B przewiduje się kilka odmian edycji, w zależności od celów, jakim ma służyć.

E d y c j e t y p u C to wydawnictwa szkolne i popularne, oparte wyłącznie na transkrypcji tekstu, modernizującej wszelkie cechy fonetyczne obce dzisiejszemu systemowi oraz normalizującej inne cechy językowe w obrębie zabytku zgodnie z ich statystyczną prze- wagą w tekście bądź z kształtującą się ówcześnie normą. Wydaw- nictwa tego typu również mogą być zróżnicowane zależnie od ich przeznaczenia.

  1. Sposoby oddania tekstu w edycji

T r a n s l i t e r a c j a polega na zastąpieniu liter jednego alfabetu literami innego alfabetu. Termin ten odnosi się zarówno do wier- nego oddania tekstu obcojęzycznego (według ściśle określonych zasad, np. uzgodnionych z międzynarodowym systemem ISO – International Organization for Standarization)3, jak również do oddania tekstów zapisanych w tym samym języku, lecz powsta- łych w odległych epokach historycznych, kiedy pisownia była jeszcze nieustalona i zdecydowanie odmienna od dzisiejszej. Edy- cja łączy się wówczas z wiernym, literalnym oddaniem drukiem tekstu zabytku postrzeganego jako integralna całość, zawiera zatem również wszelkie jego elementy niezwiązane z tekstem cią- głym4, jak sygnatury składek, pierwotne foliowanie, kustosze, sta- nowiąc jego graficzne odwzorowanie również w układzie tekstu:

3 Przykładowo dla transliteracji sześciu alfabetów cyrylickich przy sporządza- niu opisów bibliograficznych i katalogowych Polska Norma to PN-59/N-01201.

4 Wykaz i sposób oznaczania tych elementów w dalszej części omówienia.

¤¤¤

poszczególnych rządków oryginału, wcięć, wyróżnienia czcio- nek, uwidocznienia wszelkich błędów oraz poprawek w tekście. Każdemu wyróżnionemu znakowi graficznemu zabytku winna w zasadzie odpowiadać odrębna czcionka w transliteracji. Dotyczy to zarówno grafemów literowych i znaków interpunkcyjnych, jak również wszelkiego rodzaju innych oznakowań wprowadzonych w tekście, a także emendacji.

T r a n s k r y p c j a polega na przenoszeniu za pomocą liter alfa- betu (oraz znaków specjalnych) przybliżonego brzmienia głosek utrwalonego systemem znaków literowych należących do alfabetu innego języka, jak również do innej pisowni tego samego języka. Istnieją różne typy transkrypcji, np. t r a n s k r y p c j a f o n e - t y c zn a (zob. niżej), t r a n sk r y p c j a te k s t ó w za p i s a n y c h a l f a b e t e m n i e ł a c i ń s k i m . Dla tych drugich (dotyczy to np. cyrylicy, grażdanki) opracowano w ramach każdego alfabetu odrębne zasady, a w ich obrębie zasady dla każdego posługującego się nim języka. Odmienny typ stanowi t r a n s k r y p c j a t e k s t ó w s t a r o p o l s k i c h dokonana w ramach jednego alfabetu, która również może mieć różne odmiany w zależności od przeznacze- nia, stąd ustalono ścisłe reguły dotyczące sposobów modernizacji zapisu (dla typu A, B, C – zob. wyżej). W uzasadnionych wypad- kach transkrypcja tekstu w edycji może nie odzwierciedlać gra- ficznego układu oryginału, winna jednak zachować właściwości językowe zabytku (formy fleksyjne i słowotwórcze) bez normaliza- cji oraz – w miarę możliwości – odcienie fonetyczne.5 W odróżnie- niu od transliteracji, dla której zasadą jest w uproszczeniu: „litera za literę”, tu tekst oddaje się – również w miarę możliwości – za pomocą obecnych (współczesnych) znaków literowych.

T r a n s k r y p c j a f o n e t y c z n a polega na zastępowaniu w pisowni jednego systemu graficznego przez inny, który ma oddać cechy fonetyczne (wszelkie niuanse wymowy), a nie litery innego systemu. Ma też zastosowanie dla zapisu tekstów gwarowych lub takich, dla których walor fonetyczny ma istotne znaczenie (np. w opisie wad wymowy). Wówczas często nie jest transpozycją

5 W wypadku tekstów, dla których istotne jest jedynie przekazanie myśli, sensu, a nie cech językowo-stylistycznych (teksty nieliterackie, historyczne itd.), dopuszcza się najdalej idącą modernizację szeregu cech językowych, które współczesnemu odbiorcy są zupełnie obce, przez co utrudniają kontakt z tek- stem.

¤¤¤

innego zapisu, a zapisem tekstu mówionego, za pomocą bardziej skomplikowanego systemu znaków literowych i diakrytycznych.

Fo t o t y p i a stanowi wierne odwzorowanie zabytku metodą reprodukcji fotomechanicznej, najlepiej w jego naturalnej wielko- ści. Wszelkie ingerencje wydawcy ograniczone są do minimum, tak by tekst możliwie najwierniej odpowiadał zabytkowi, dlatego też np. retuszuje się wyraźne w zabytku, a zanikłe na kliszy, kon- tury liter, znaki, znaki proweniencyjne itp.

III Uwagi techniczne

  1. Symbole edytorskie i uwagi w notach:

< > nawiasy kątowe dla uzupełnienia miejsca uszkodzonego:

    • w postaci liter, jeśli jesteśmy w stanie zrekonstruować praw- dopodobną wersję nieczytelnego tekstu (stosując dzisiejszą pisow- nię), a także wówczas gdy jakaś litera jest zupełnie nieczytelna, ale da się ją odtworzyć na podstawie kontekstu: yed<nego>
    • w postaci takiej liczby kropek, z ilu prawdopodobnie składał się wyraz, który jest nieczytelny na skutek uszkodzenia, a którego nie jesteśmy w stanie uzupełnić: < >
    • w nocie omawiamy uszkodzone miejsce (sposób i stopień uszkodzenia): na ile jest czytelne, uszkodzenia mechaniczne, zatarcie, zamazanie, wyskrobanie (w drukach też niedotłoczenie lub zalanie farbą) itd.
    • w wypadku uszkodzenia większej partii tekstu stosujemy uwagę zapisaną kursywą w nawiasie okrągłym, w której oma- wiamy rozmiar uszkodzeń, np.: (w tym miejscu trzy wiersze nieczy- telne), (odtąd do końca strony tekst zdefektowany, brak części karty itd.), (następne dwie karty wyrwane)

{ } nawiasy klamrowe dla fragmentów dopisanych w rękopisie między rządkami lub na marginesie: {yednego}

¤¤¤

    • wszelkie dopiski, glosy, uzupełnienia (nadpisane i magine- sowe) należy omówić w nocie, informując, kto (pisarz tekstu, który z kopistów, ewentualnie inna ręka) i gdzie (między rządkami czy na marginesie) je zamieścił

[[ ]] podwójne nawiasy prostokątne dla oznaczenia anulowa- nych partii rękopisu

    • jeśli anulowany fragment tekstu (przekreślony, zamazany, wyskrobany, podkropkowany, tj. expunctatio) nadal się da odczy- tać, umieszczamy go w normalnym miejscu tekstu ciągłego: [[yed- nego]]
    • jeśli przekreślenie uznamy za wyraźnie późniejszą ingeren- cję (np. kolejnego właściciela tekstu lub czytelnika), fragment ten zapisujemy normalnie, nie stosując w tekście ciągłym nawiasów, a fakt ten odnotowujemy jedynie w notach
    • w wypadku dokładnego usunięcia niewielkiego fragmentu, zaznaczamy orientacyjną liczbę anulowanych liter w podwójnych nawiasach prostokątnych i kątowych: [[< >]]
    • dla znacznej partii tekstu usuniętego stosujemy zapis w nawiasie okrągłym, jak wyżej, np.: (w tym miejscu dwa wiersze zamazane), (odtąd do końca strony razura)

2 Wszelkie miejsca, na które winno się zwrócić uwagę, a nie zostały omówione powyżej, należy odpowiednio zinterpretować, oznaczyć i opisać w notach. Najbardziej typowe wypadki pojawia- jące się w tekstach staropolskich to:

    1. Skróty, ideogramy
    • ideogramy pozostawiamy bez zmian, ich wartość leksykalną omawiamy we wstępie lub notach
    • wszelkie skróty, zarówno tworzone przez ucięcie końcowej części wyrazu (suspensja), jak przez ściągnięcie (kontrakcja) pro- ponuję albo pozostawiać w wersji oryginalnej (łącznie z zastoso- wanymi znakami, kropką, kreską itp.) i rozwiązywać w notach (tu można by też podać kilka możliwości rozwiązania skrótu, o ile takie istnieją), albo zapisać cały wyraz w pełnym już brzmieniu, ujmując litery pochodzące ze skrócenia w nawias prostokątny. Pierwszy sposób wydaje się lepszy, przynajmniej w początkowej

¤¤¤

fazie opracowywania zasad transliteracji tefsiru, ponieważ daje możliwość obserwacji technik abrewiacyjnych w postaci możliwie najwierniej oddającej zapis oryginalny

    • abrewiacje z zastosowaniem litery nadpisanej lub odpowied- niego znaku rozwiązuje się za pomocą rozwinięcia części skró- conej, zapisanej we frakcji górnej; ten typ nie będzie się pojawiał w tefsirze
    1. Przerobienie liter z innych liter
    • zapisujemy nowe brzmienie litery (zgodne z poprawką), natomiast w nocie opisujemy poprawkę i podajemy postać popra- wianą, o ile da się ją odczytać
    • jeśli jakaś litera lub wyraz zapisane zostały w miejscu wys- krobania innej litery lub wyrazu, zapisujemy tekst normalnie (tj. w ostatecznej wersji po poprawce), a w nocie zamieszczamy odpo- wiednią uwagę, np.: na razurze (z opisem, jakiego fragmentu doty- czy ta uwaga).
    1. Wyrazy (fragmenty) przestawione

Jeśli w zabytku oznaczono w jakikolwiek sposób zmianę kolej- ności zapisanych wyrazów, wówczas zapisujemy ten fragment zgodnie z poprawką, a w nocie dajemy o tym informację. Postępu- jemy tak, o ile dzieje się tak w granicach rządka albo między rząd- kami, lecz nie narusza to układu graficznego kolumny translitera- cji. Gdyby zabieg taki prowadził do poważnych zaburzeń w owym układzie, warto rozważyć wprowadzenie oznaczeń: całość zapisu- jemy wówczas zgodnie z kolejnością wyjściową w zabytku, nato- miast wyraz, który ma zostać przeniesiony, ujmujemy w umowne znaki, np. strzałki, półklamry itp., oznaczając również miejscu jego przeniesienia, np.: ↕yego↕ oraz: √ (miejsce docelowe).

    1. Pomyłki w tekście zabytku W edycji tekstu zachowujemy wiernie zapis oryginału, uwzględ-

niając wszelkie błędy literowe, gramatyczne, zastosowanie nie-

typowego dla zabytku znaku, nieprawidłowy szyk wyrazów itp. W notach należy to zaznaczyć, można też opisać charakter błędu oraz sposób (lub sposoby) właściwego odczytania tekstu, a także powołać się na inne edycje bądź inne kopie tego samego tekstu, np.: tak w rękopisie zamiast… Jeśli w zabytku drukowanym omyłkowo

¤¤¤

wydrukowano jakąś czcionkę odwrotnie („do góry nogami”), zapi- sujemy ją w normalnym układzie, a fakt ten opisujemy w nocie.

    1. Lekcje niepewne

W razie wątpliwości, czy właściwie odczytaliśmy tekst, należy to zwięźle opisać w nocie i –podobnie jak wyżej – można powołać się na inne edycje lub kopie tego samego tekstu.

    1. Należy ustalić sposób zapisu fragmentów obcojęzycznych wplecionych w tekst polski. Zasadniczo mamy do wyboru kilka opcji:
    • pominąć ten fragment w transliteracji, a w odpowiednim miejscu zostawić uwagę w nawiasie okrągłym, np.: (w tym miejscu pięć wersów w języku tureckim)
    • zapisać fragment bez ingerencji alfabetem, w którym został zapisany w zabytku, a w nocie dać uwagi, np. komentarz dotyczący języka, w jakim zapisano ów wtręt, treści, tłumaczenie na język polski itp.
    • zapisać fragment w transliteracji na łacinkę, jeżeli w danym języku obowiązuje zapis w tym alfabecie, zaś partie w języku, dla którego stosuje się alfabet arabski pozostawić bez zmian, ewentu- alnie zmodernizować zapis
    • zapisać tłumaczenie tekstu odpowiednio oznaczone (kur- sywą i w nawiasach okrągłych) w tekście ciągłym i opatrzyć je notą
    1. Warto uwzględnić różnice w kroju liter, zachowując roz- różnienie za pomocą zastosowania kursywy, jak również uwzględ- nić wielkości liter (dając w nocie uwagę, które litery są większe od standardowych i w jakim stopniu od nich odbiegają).
  1. Układ tekstu:

Transliteracja tekstu zakłada jego wierne odwzorowanie w układzie, zatem należy:

    1. zachować układ tekstu

¤¤¤

Rządki transliteracji powinny być zgodne z rozmieszczeniem tekstu w rządkach w tekście oryginału (zob. też niżej), podobnie powinno się przestrzegać granic pomieszczenia tekstu na poszcze- gólnych stronach

    1. uwzględnić wszelkie inne – poza tekstem głównym – zapisy w zabytku:

K u s t o s z w rękopisie to oznaczenie kolejności następstwa składek za pomocą liczb lub liter, umieszczanych zazwyczaj na dol- nym marginesie ostatniej strony składki (w książce drukowanej rękopiśmiennemu kustoszowi odpowiada s y g n a t u r a ).

¤¤¤

R e k l a m a n t w rękopisie to wyraz lub jego początek zapisany pod kolumną tekstu (zwykle bliżej prawego marginesu), od któ- rego zaczyna się tekst następnej składki, arkusza, karty lub strony (w książce drukowanej rękopiśmiennemu reklamantowi odpo- wiada k u s t o s z).

Ży w a p a g i n a umieszczona jest na górnym marginesie i może obejmować jedną stronę tekstu, ale również dwie sąsiednie strony (verso i recto). Zamieszczony jest w niej zwykle tytuł księgi, roz- działu, podrozdziału itp., jakie obejmują dane strony tekstu.

M a r g i n e s y zamieszcza się zgodnie z ich rozmieszczeniem w zabytku. Jeśli zapisane są innym krojem pisma lub w innej wiel- kości, uwaga taka znajduje się we wstępie ogólnym do edycji. O ile w tekście ciągłym zaznaczono miejsce, do którego odnosi się uwaga marginesowa, warto to również zaznaczyć w transliteracji.

Układ tekstu w zapisie ciągłym:

W razie zapisu transliteracji tekstu w systemie ciągłym (tzn. nieodzwierciedlającym oryginalnego układu tekstu zabytku) – co najczęściej ma miejsce w wypadku transliteracji glos i cytowań – elementy tekstu, które nie wchodzą bezpośrednio w układ tekstu ciągłego, zapisujemy w odpowiednim miejscu, tj. wplatamy w tek- ście ciągłym w należytym porządku. Poprzedzamy je odpowied- nim skrótem w nawiasie, kończymy myślnikiem w nawiasie, np.: Y przyſzedł Abram przez ziemię áż do mieyſcá Sżechemá do rowniny Moreha (marg) Albo do dębu/ ieſlibyś cżytał Allon/ á nie Elon. (–) (BudBib 1.Gen 12/6). Poza skrótem (marg) mogą pojawić się również: (kust) (= kustosz), (rekl) (= reklamant), (nagł) (= nagłówek), (żp) (= żywa pagina). Jeśli w tekście wprowadzono jakiś system oznacza- nia partii dialogowych, wówczas zmiany repliki oznaczamy każ- dorazowo symbolem: (–).

Dokładnie odwzorowujemy w transliteracji również błędy (zob. 2.4.). Jeśli ich interpretacja jest oczywista, wówczas po błęd- nie zapisanym wyrazie umieszczamy symbol: [!] lub informację o należytym odczytaniu wyrazu, np.: uią [lege: nią], ewentual- nie inne uwagi typu: [lekcja niepewna…], [być może błąd zamiast…]. Oczywiście zaproponowany system dla tekstu transliterowanego w układzie ciągłym nie wyklucza możliwości stosowania not. Za

¤¤¤

każdym jednak razem wszelkie koniektury muszą być wyraźnie wyróżnione i należycie opisane.

IV. Transliterowany tefsir w edycji zbieżnej z typem

A – problemy do rozstrzygnięć metodologicznych po zestawieniu z zasadami dotyczącymi transliteracji tekstów staropolskich

Przedstawiona powyżej problematyka naukowej edycji tekstów literatury staropolskiej ma liczne punkty styczne z planowaną edycją oraz metodologicznymi uściśleniami dotyczącymi translite- racji tefsiru Tatarów WKL. Transliteracja tekstów dawnych tylko z pozoru wydaje się przedsięwzięciem bezproblemowym w sensie technicznym – oddajemy w edycji co prawda tekst dawny, ale prze- cież zapisany w tym sam języku, co wydawać się może zwykłym

„przepisaniem” tekstu z zachowaniem zasady odpowiedniości zna- kowej: każdej literze zabytku przypisuje się odpowiedni grafem w transliteracji. W rzeczywistości należy jednak zwrócić uwagę na dwa podstawowe problemy, które będą żywe również w pracy nad tefsirem: trzeba się bezwzględnie ustrzec pokusie interpre- tacyjnej, lub inaczej: w żadnym wypadku nie odchodzić od ścisłej transliteracji na rzecz transkrypcji. Co z tym się wiąże? Chodzi po pierwsze o całkowite odcięcie się od naszej świadomości języko- wej związanej z wartościami wymawianiowymi poszczególnych liter. Nie powinno się zatem dla jednego znaku tekstu zabytku stosować różnych znaków w transliteracji, choćbyśmy mieli pew- ność, że w zabytkach późniejszych znakowi temu odpowiadała już inna wartość fonetyczna. Współczesne uściślenia ortograficzne mają swoje uzasadnienie w kilku regułach, z czego istotną dla nas rangę ma zasada historyczna, morfologiczna oraz fonetyczna. Te same zasady dotyczyły wszelkich tekstów dawnych, niezależnie w jakim alfabecie zostały zapisane, z tą różnicą, że owe reguły podlegały wówczas innym uściśleniom, w dodatku mogły one mieć swoje indywidualne cechy związane z różnymi wpływami: autora, oficyny, wpływu osób trzecich na ostateczny kształt edycji,

¤¤¤

a przede wszystkim rozchwiania w kwestiach normatywnych, co widoczne jest nawet w obrębie jednego zabytku literatury dawnej. Podstawowa zasada transliteracji, czyli „litera za literę” da bada- czom teksty oczyszczone z wtrętów interpretacyjnych, co pozwoli na ich późniejszą wiarygodną analizę. Drugi problem, który był istotny dla uściśleń związanych z transliteracją tekstów literatury staropolskiej, miał ścisły związek z kwestią rozwoju grafiki tek- stowej. Zatem, pomimo „przepisania” tekstu zapisanego wcześniej w tym samym języku, w dodatku tym samym alfabetem, należało zmierzyć się z wszelkimi problemami, które mogą nie od razu uwi- docznić się na powierzchni. Dotyczą one przede wszystkim wie- lowiekowej ewolucji samego alfabetu łacińskiego, zmian w kroju poszczególnych liter, wprowadzania nowych znaków o różnych funkcjach, np. abrewiacyjnych lub związanych z przypisaniem do języka o odmiennych cechach fonetycznych. Mamy zatem z jednej strony kwestię rozstrzygnięć, które elementy typowo graficzne są istotne, a które nie6, poza tym w kwestiach interpretacyjnie nieja- snych lub w wypadku jakichkolwiek wątpliwości zasadą główną jest zawsze wierność zapisom oryginalnym.

Istotną kwestią jest zdanie sobie sprawy, że tekst tefsiru (zapi- sany w języku polskim z silnym substratem białoruskim alfabe- tem arabskim z odpowiednimi modyfikacjami) powstał w okresie, kiedy nawet teksty polskie zapisane alfabetem łacińskim miały jeszcze nieunormowaną grafię, np. co do oznaczania trójszeregu, miękkości, pochyleń itd. Ponadto warto zwrócić uwagę, iż odda- wanie języka polskiego za pomocą systemu liter łacińskich, które należało dostosować do indywidualnych cech fonetycznych języka, miało już wówczas całkiem długą historię i czas na kształtowanie się pewnych norm, natomiast wykorzystanie alfabetu arabskiego wiązało się z koniecznością podjęcia właściwie prekursorskiej pracy nad możliwie najlepszym dostosowaniem systemu liter stosowanego dla zapisu języków o odmiennych od polszczyzny cechach fonetycznych.

6 Np. unormowano kwestie zapisu w transliteracji liter (znaków): r okrągłego i prostego, s długiego i krótkiego, z długiego i krótkiego, ÿ mającego wartość liga- turową lub prostą, niezwykle zróżnicowanych graficznie znaków tyrońskich, niejednorodnych graficznie – ale w zasadzie oddających te same wartości – zna- ków interpunkcyjnych itd.

¤¤¤

Wydaje się, że na tym etapie prac powinno się poczynić kilka roboczych ustaleń, większość jednak będzie zapewne tematem kolejnych dyskusji po przetransliterowaniu wyznaczonych prób- nych fragmentów.

Generalnie powinno się stosować dla każdego znaku litero- wego tekstu indywidualny odpowiednik literowy w transliteracji (można założyć istnienie dwuznaków lub liter z diakrytami). Nie wydaje się jednak, aby konieczne było wprowadzenie rozróżnie- nia kroju liter w zależności od ich położenia w na-, śród-, wygło- sie lub pozycji izolowanej, jak to ma miejsce w pisowni arabskiej, choć w wielu badanych tekstach przestrzega się tradycyjnej formy zapisu z uwzględnieniem pozycji litery. Warto natomiast w notach zamieszczać informację, jeśli pisarz błędnie umieści w zapisie krój litery. Informacja taka będzie miała w tym wypadku jedynie walor techniczny, niemniej może dać możliwość późniejszego całościo- wego, kompletnego opisu grafii zabytku. Zdarzają się też zabytki w całości zapisane literami w kroju izolowanym, wówczas fakt ten opisać należy we wstępie wydawniczym. Z kolei zastosowane w zabytkach oznaczanie samogłosek za pomocą znaków wokali- zacyjnych lub połączenia odpowiedniej litery z owymi znakami, które odpowiadają arabskiemu rozróżnieniu w piśmie samogłosek krótkich i długich, powinno mieć swoje odzwierciedlenie w trans- literacji. Późniejsza analiza może wykazać rodzaje zależności mię- dzy odpowiednimi znakami a ich wartością fonetyczną w ówcze- snej polszczyźnie. Może się również okazać, że w poszczególnych zabytkach można dostrzec indywidualne zasady zapisu liter, np. pozycyjne. Są też cechy zapisu, które mogą się w ostateczności okazać zupełnie nieistotne, jak np. umiejscowienie fatḥy przy alifie dla samogłoski a (obok, nad). Istotne jest natomiast dostrzeżenie cech systemowych, zarówno dla większej grupy zabytków w gra- fii arabskiej, jak również dla poszczególnych tekstów, np. kwestia możliwości zapisu w nagłosie alifu z fatḥą, czy też rozróżnienie pierwotnego a akcentowanego i a nieakcentowanego – oznacza- nego samą fatḥą, bądź oddawanie samogłoski o przez wāw z fatḥą obok tej samej kombinacji znaków poprzedzonej alifem, co zdarza się zwykle w nagłosie.

Uściślenia wymaga również rozplanowanie układu wyrazów w rządkach. Zgodnie z tradycją pisma arabskiego tekst zapisany

¤¤¤

jest od strony prawej do lewej. Można zachować ten kierunek, ale wydaje się to z wielu względów bardzo kłopotliwe przy odczyty- waniu tekstu zapisanego łacinką. Pozostają zatem dwie inne moż- liwości: zapis zgodny z naszą tradycją – od lewej do prawej bądź ewentualnie typ wypracowany przy dawnych interlinearnych kil- kujęzycznych przekładach Biblii, jak np. w Poliglocie antwerpskiej, zapis od prawej do lewej w rządku (pod tekstem hebrajskim, zatem zgodnie z kierunkiem zapisu oryginału), jednak z kierunkiem od lewej do prawej w obrębie każdego oddzielnego wyrazu. Ostatni typ wydaje się mało czytelny, więc raczej nieprzydatny w opraco- waniu systemu notacji.

Dla badań nad grafią staropolską opis zabytków Tatarów WKL da możliwość prześledzenia ciekawego nakładania się reguł rzą- dzących dwoma odmiennymi systemami alfabetycznymi i róż- nych zasad szczegółowych zapisu. Prawdopodobnie można będzie stwierdzić w owych polskich tekstach zarówno wpływy norm typowych dla zapisu alfabetem arabskim tekstów oryginalnych (tzn. w języku arabskim), jak też reguł ortograficznych właściwych dla danego okresu piśmiennictwa polskiego w ujęciu tradycyjnym (zapisanego odpowiednio modyfikowanym alfabetem łacińskim).

Wybrana bibliografia

Badecki K., 1928, Znaki wodne w księgach Archiwum miasta Lwowa 1382-1600, Lwów: Zakłady graficzne Piller-Neumanna.

Cohen M., 1956, Pismo. Zarys dziejów, przekł. Irena Pomian, War- szawa: PWN.

Dulewiczowa I., 1981, Transkrypcja i transliteracja wyrazów rosyj- skich, Warszawa: PWN.

Friedberg M., 1963, Wydawanie drukiem źródeł archiwalnych.

Metoda i technika pracy edytorskiej, Warszawa: PWN.

Gieysztor A., 2073, Zarys dziejów pisma łacińskiego, Warszawa: PWN.

Górski K., 1957, Sztuka edytorska. Zarys teorii, Warszawa: PWN. Górski K., 1978, Tekstologia i edytorstwo dzieł literackich, Warszawa:

PWN (wyd. 2, wyd. 1: 1975).

¤¤¤

Górski K., Kuraszkiewicz W., Pepłowski F., Saski S., Taszycki W., Urbańczyk S., Wierczyński S., Woronczak J., 1955, Zasady wydawania tekstów staropolskich. Projekt, Wrocław: Zakład im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.

Horodyski B., 1951, Podręcznik paleografii ruskiej, Kraków: Wydaw- nictwo Studium Słowiańskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Ihnatowicz I., 1962, Projekt instrukcji wydawniczej dla źródeł histo- rycznych XIX i początku XX wieku, [w:] Studia Źródłoznawcze, t. 7, Warszawa: PWN, s. 99-124.

Instrukcja wydawnicza dla nowożytnych źródeł dziejowych, 1949,

J. Glinka (opr.), Warszawa: Nakł. Tow. Naukowego Warszaw- skiego [przyjęte przez Komisję Historyczną Towarzystwa Naukowego Warszawskiego oraz Komisję Historyczną PAU].

Instrukcja wydawnicza dla średniowiecznych źródeł historycznych, Komisja Historyczna PAU przy współudziale Towarzystw Naukowych we Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie (oprac.),

„Archiwum Komisji Historycznej PAU” seria 2, t. 2, Kraków 1930, s. 1-40.

Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX w., 1953, K. Lepszy (red.), Wrocław: Zakład Narodowy im. Osso- lińskich, Wydawnictwo PAN.

Kalina A., 1886, Jakich zasad trzymać się należy w transkrypcji ręko- piśmiennych i drukowanych zabytków polskich od najdawniejszych czasów do XVII wieku?, [w:] Pamiętnik Zjazdu historyczno-literac- kiego im. Jana Kochanowskiego, Kraków: Nakł. Akademii Umie- jętności, druk. Wł. L. Anczyca i Sp., s. 42-46 [Archiwum do Dzie- jów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 5].

Kubala L., 1890, O wydawnictwie źródeł historycznych XVII wieku,

[w:] Pamiętnik Drugiego Zjazdu Historyków Polskich we Lwowie,

t. 1: Referaty, Lwów: Nakładem uczestników Zjazdu, druk. W. Łozińskiego, referat nr 13 (oraz dyskusja na temat referatu w: t. 2: Obrady i uchwały, Lwów 1891, s. 56-67).

Kürbis B., 1957, Osiągnięcia i postulaty w zakresie metodyki wydawa- nia źródeł historycznych, „Studia Źródłoznawcze” I, s. 53-87.

Langlois Ch. V., Seignobos. Ch., 1898, Wstęp do badań historycz- nych, przeł. W. Górkowa, Lwów: Księgarnia H. Altenberga (1912). Lelewel J., 1822, Wilno, Nauki dające poznawać źrzódła historyczne,

Wilno: Zawadzki.

¤¤¤

Mincer F., 1985, Wybrane zagadnienia wydawnicze. Edytorstwo naukowe i ruch wydawniczy, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczel- niane WSP.

Piekosiński F., 1893, Średniowieczne znaki wodne zebrane z rękopisów przechowywanych w archiwach i bibliotekach polskich, głównie kra- kowskich: wiek XIV, Kraków: Akademia Umiejętności.

Pilat R., 1886, Jak należy wydawać dzieła polskich pisarzów XVI i XVII w.?, [w:] Pamiętnik Zjazdu historyczno-literackiego im. Jana Kochanowskiego, Kraków: Nakł. Akademii Umiejętności, druk. Wł. L. Anczyca i Sp., s. 97-111 [Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 5] (oraz dyskusja nad referatem: s. 195-210).

Potrzeby naukowe w zakresie wydawnictw źródłowych do dziejów Pol- ski, „Nauka polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 2, 1919, s. 173-226:

Semkowicz W., 1925, O potrzebie reedycji źródeł historycznych z doby piastowskiej, [w:] Pamiętnik IV. Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Poznaniu 6-8 grudnia 1925, t. 1: Referaty, Lwów: Polskie towarzystwo Historyczne, s. 6-12.

Semkowicz W., 1951, Paleografia łacińska, Kraków: Nakładem Pol- skiej Akademii Umiejętności.

Siemieński J., 1927, Symbolika wydawnicza. Projekt ujednostajnienia, Warszawa: Kasa im. Mianowskiego, Instytut Popierania Nauki [Towarzystwo Naukowe Warszawskie: Roczniki Komisji Histo- rycznej, t.1].

Wojciechowski K., Potrzeba naukowych krytycznych wydań najzna- komitszych poetów polskich dawniejszych i nowszych, jaki ma być program wydawnictwa i na jakich zasadach oparty, [w:] Pamięt- nik III. Zjazdu historyków polskich w Krakówie urządzonego przez Towarzystwo Historyczne Lwowskie w dniach 4. 5 i 6 czerwca 1900, tom 1: Referaty, Kraków: Nakładem uczestników Zjazdu.

Wolff A., Projekt instrukcji wydawniczej dla pisanych źródeł histo- rycznych do połowy XVI wieku, „Studia Źródłoznawcze” I, 1957, s. 155-184.

¤¤¤

Z badań nad literaturą staropolską. Program i postulaty, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1952, s. 54-98:

Summary

This paper discusses several issues connected with principles of editing Old Polish texts, which seem to be important for settle- ments concerning transliteration of the Tafsir written by Tatars of the Grand Duchy of Lithuania. In its initial part, it describes the history of work by a group of some of the most outstanding phi- lologists, resulting in emergence of the invaluable methodological basis, which the Principles of Editing Old Polish Texts (1955) turned out to be for later scholars. In order to make the terminology used by the „Tafsir” Project Team more precise and coherent, some crucial specialist terms are then introduced, including their defi- nitions: ancient text edition types and editorial manners to ren- der them are discussed. In the final part of the paper, the author focuses upon some more detailed issues, offering a number of technical settlements that can be useful while working on trans- literation of the Tafsir. Furthermore, some problems are outlined, which require to be solved at the earliest stage of work in the form of a uniform, legible, and exhaustive instruction.

¤¤¤

Anetta Luto-Kamińska

Analogie między zasadami wydawania tekstów staropolskich a założeniami edycji transliterowanego tefsiru Tatarów WKL. Uściślenie podstawowych pojęć oraz kwestii technicznych - May 31, 2020 - Maxime Seveleu-Dubrovnik